Wat is een legitieme portie?

Een ouder kan een kind in een testament onterven. Het kind is dan geen erfgenaam, maar kan als legitimaris wel een geldvordering opeisen. De legitieme portie is de helft van de waarde van het wettelijke erfdeel dat het kind zonder afwijkend testament zou hebben gehad. Zij geeft geen recht op een specifieke woning, sieraden, aandelen of andere goederen.

Een onterfde echtgenoot of geregistreerde partner heeft geen legitieme portie. Die partner kan wel andere verzorgingsrechten hebben. Kleinkinderen kunnen in plaats van een vooroverleden kind gezamenlijk als kindstak meetellen. De familierechtelijke positie, erkenning, adoptie en plaatsvervulling moeten daarom vóór het rekenen vaststaan.

Stap 1: de legitimaire massa

De legitieme wordt niet simpel berekend over het banksaldo dat na overlijden zichtbaar is. Artikel 4:65 BW begint bij de waarde van de goederen van de nalatenschap, verhoogt die met giften die volgens de wet meetellen en vermindert haar met bepaalde schulden. De calculator noemt dit de legitimaire massa en begrenst een negatieve uitkomst op nul.

Legitimaire massa = goederen nalatenschap + juridisch relevante giften − voor deze berekening aftrekbare schulden.

Waardeer iedere post op het wettelijk passende moment. Een onderneming, woning, voorbehouden vruchtgebruik, levensverzekering of gift onder voorwaarden kan een deskundige waardering vereisen. Boedelbeschrijving en legitimaire berekening zijn verwant, maar niet identiek: een gift kan de rekenmassa verhogen terwijl zij niet meer als actief in de boedel aanwezig is.

Welke giften kunnen meetellen?

Boek 4 BW noemt onder meer giften die kennelijk met benadeling van legitimarissen zijn gedaan, herroepelijke giften, voordelen die pas na overlijden volledig worden genoten, giften aan afstammelingen die legitimaris zijn en andere giften die binnen vijf jaar vóór overlijden zijn uitgevoerd. De categorie en waardering hangen van feiten en documenten af.

Vul niet automatisch alle schenkingen uit het leven van de erflater op. Evenmin mag je alle oudere giften negeren, want bepaalde categorieën hebben geen eenvoudige vijfjaarsgrens. Verzamel bankafschriften, schenkingsakten, aangiften schenkbelasting, eigendomsoverdrachten en informatie over levensverzekeringen. Laat bij conflict vaststellen welke bedragen in de massa horen.

Stap 2: het wettelijke erfdeel

Zonder testament erven een echtgenoot of geregistreerde partner en de kinderen ieder een gelijk deel. Bij een partner en twee kindstakken is de wettelijke breuk van ieder kind één derde. Zonder partner en met twee kinderen is de breuk één helft. Een ongehuwde samenwoner is volgens het versterferfrecht niet automatisch erfgenaam en telt daarom niet als partner in deze eenvoudige noemer.

Wettelijke kindbreuk = 1 ÷ (aantal kindstakken + 1 bij echtgenoot/geregistreerde partner). Bruto legitieme portie = 50% × wettelijke kindbreuk × legitimaire massa.

Bij een partner, twee kindstakken en een massa van €550.000 is het wettelijke rekenaandeel €183.333,33. De bruto legitieme portie van één kind is €91.666,67. Dat is de start vóór vermindering met wat dit kind zelf al ontving of volgens het testament verkrijgt.

Stap 3: persoonlijke giften en voordelen verminderen

De bruto portie is niet automatisch het te betalen bedrag. Bepaalde giften aan het kind worden op diens legitieme toegerekend. Ook een erfdeel, legaat of ander toerekenbaar voordeel kan de aanspraak geheel of gedeeltelijk dekken. De module telt deze invoer samen met reeds betaalde bedragen en trekt de som van de bruto portie af.

Niet ieder ontvangen bedrag heeft dezelfde juridische behandeling. Een gift kan zowel de algemene legitimaire massa verhogen als persoonlijk op de aanspraak worden geïmputeerd; dat is geen dubbelfout maar kan uit twee verschillende wettelijke stappen volgen. Gebruik voor beide velden de door een notaris of erfrechtadvocaat vastgestelde waarden.

Een geldvordering, geen erfgenaamschap

Wie uitsluitend een beroep op de legitieme doet, wordt daardoor niet alsnog erfgenaam. De legitimaris heeft een vordering in geld op de nalatenschap of aangewezen personen. Hij of zij heeft niet automatisch zeggenschap over de verdeling en draagt niet op dezelfde manier verantwoordelijkheid voor alle boedelschulden.

Dat onderscheid beïnvloedt informatie, waardering en procespositie. Een executeur of erfgenaam moet gegevens verstrekken die nodig zijn om de legitieme te berekenen, maar discussie kan ontstaan over volledigheid. Vraag schriftelijk een boedelbeschrijving, testament, giftenoverzicht en onderliggende waardestukken.

Wanneer is de vordering opeisbaar?

De mogelijkheid om aanspraak te maken en de feitelijke opeisbaarheid zijn verschillende vragen. Bij de wettelijke verdeling of een testamentaire regeling voor de langstlevende kan de geldvordering pas opeisbaar zijn na overlijden van de echtgenoot, geregistreerde partner of bepaalde samenwonende partner. Andere gebeurtenissen, zoals faillissement, kunnen relevant zijn.

Wacht niet met verklaren totdat de vordering opeisbaar wordt. Het beroep moet tijdig worden gedaan, ook wanneer betaling jaren later volgt. Laat de verklaring aantoonbaar ontvangen en specificeer dat aanspraak op de legitieme portie wordt gemaakt.

Vijf jaar is de uiterste vervaltermijn

Artikel 4:85 BW bepaalt dat de mogelijkheid vervalt wanneer de legitimaris niet binnen een door een belanghebbende gestelde redelijke termijn, en uiterlijk vijf jaar na overlijden, heeft verklaard de legitieme te willen ontvangen. Een belanghebbende kan dus een kortere redelijke reactietermijn stellen. De calculator toont alleen de absolute vijfjaarsdatum.

De vergelijking telt vijf kalenderjaren bij de overlijdensdatum op. Bij 29 februari wordt 28 februari in een niet-schrikkeljaar gebruikt. Is de controledatum na de deadline, dan markeert de module de algemene termijn als verstreken. Bijzondere procedures, eerdere verklaringen of geschil over ontvangst vragen juridisch bewijs en kunnen niet uit dat label worden beslist.

Rente over de legitieme vordering

De wettelijke regeling voor verhoging van een legitieme vordering is bijzonder. Artikel 4:84 BW koppelt haar aan het deel van de wettelijke rente boven zes procent en rekent over de hoofdsom vanaf het beroep. Omdat de niet-handelswettelijke rente op 16 juli 2026 4% is, ontstaat uit deze specifieke formule op dat moment geen positieve opslag.

Verwar dit niet met vertragingsrente nadat een opeisbare vordering niet wordt betaald of met testamentaire rente. De calculator voegt geen rente toe. Laat bij een oudere of langdurige claim per periode bepalen welke wettelijke of testamentaire rentegrondslag geldt.

Erfbelasting en legitieme portie

De civielrechtelijke vordering is niet hetzelfde als erfbelasting. Belastingheffing hangt af van verkrijging, relatie, waardering, opeisbaarheid en aangifte. Het bedrag dat de calculator als vordering toont is bruto vóór belasting, notaris-, taxatie- en proceskosten. Gebruik de afzonderlijke erfbelastingberekening pas nadat de fiscale verkrijging juist is vastgesteld.

Een legitimaris kan informatie moeten uitwisselen met erfgenamen en executeur zodat aangiften aansluiten. Wijzigingen na een waarderingsgeschil of betaling kunnen fiscale gevolgen hebben. Bewaar de definitieve berekening en overeenkomst of uitspraak.

Dossier en controlevolgorde

1. Vraag een afschrift of uittreksel van het testament en stel de familierechtelijke kindstakken vast.
2. Maak een boedelbeschrijving met waarderingsdatum, bezittingen en juridisch aftrekbare schulden.
3. Onderzoek giften per ontvanger, datum, categorie, voorwaarden en waarde.
4. Bereken wettelijke breuk, bruto legitieme en persoonlijke imputaties afzonderlijk.
5. Verklaar aantoonbaar en tijdig dat de legitieme portie wordt verlangd.
6. Leg opeisbaarheid, betaling, belasting en eventuele rente in een schriftelijke afrekening vast.

Veelgestelde vragen over de legitieme portie

References

• Rijksoverheid – Kan ik mijn echtgenoot en kinderen onterven?, geraadpleegd op 16 juli 2026. Bron voor geldvordering en positie van kind en echtgenoot.
• Rijksoverheid – Erfenis bij samenwonen, geraadpleegd op 16 juli 2026. Bron voor de helft van het wettelijke erfdeel.
• Wetten.nl – Burgerlijk Wetboek Boek 4, artikelen 64–67 en 84–85, geraadpleegd op 16 juli 2026. Bron voor breuk, legitimaire massa, giften, rente en vijfjaarstermijn.
• Rijksoverheid – Versterferfrecht en testamentair erfrecht, geraadpleegd op 16 juli 2026. Bron voor gelijke delen van partner en kinderen.